Wiesław Hap

ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ MAŁĄ OJCZYZNĄ

Ziemia jasielska po wojnie i obecnie.

Rankiem 15 stycznia 1945r., na całym froncie niemiecko-sowieckim zagrały "organy Stalina". Katiusze dały znak do rozpoczęcia natarcia na pozycje niemieckie oddziałów 60 i 38 Armii Czerwonej, 1 Armii Gwardii z I i IV Frontu Ukraińskiego oraz pięciu pułków artylerii Czechosłowackiej Armii Ludowej. Do wieczora na głównym kierunku działań osiągnięto Osobnicę, Harklową i Skołyszyn. W natarciu na lewej flance wkroczono do Osieka, a na południowej do Żmigrodu i Cieklina. O świcie 16 stycznia po silnym ostrzale artylerii Rosjanie przystąpili do ataku. Przed południem do zgliszcz i ruin Jasła weszli żołnierze 76 Pierekopskiej Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej dowodzonej przez płk Fiodora Bolbata. Wycofujące się oddziały Wehrmachtu zmusiły Niemców do wycofania się w kierunku na Tuchów i Tarnów. Ta trzydniowa ofensywa, zwana "operacją jasielską" w dniach 15-17 stycznia 1945r. wyzwoliła cały region i rozpoczęła nowy okres. Stanowiła wejście w orbitę radzieckich wpływów politycznych i ustrojowych, które były konsekwencją sukcesów militarnych Armii Czerwonej i strategii ideologicznej Stalina.

Zanim przejdziemy do przybliżenia problematyki odbudowy regionu, wymieńmy kilka cyfr ukazujących straty i zniszczenia wojenne na tym obszarze. Łącznie na terenie powiatu jasielskiego zniszczonych zostało całkowicie przeszło 5 300 budynków mieszkalnych i gospodarczych a blisko 8 000 częściowo. Przeszło 50 wiosek zniszczono w ponad 60%, obiekty przemysłowe w ponad 90%. Blisko 40% mieszkańców powiatu było wysiedlonych a około 7 500 osób wywieziono na roboty przymusowe w głąb Rzeszy. W wyniku działań wojennych i terroru okupanta zginęło przeszło 8 000 mieszkańców regionu.

Już w styczniu 1945r. z wysiedlenia zaczęli ściągać mieszkańcy Jasła i okolicznych miejscowości. Duża ich część widząc, że nie mają do czego wracać, przeniosła się w inne strony. Pozostali ci, którzy najbardziej uczuciowo związani byli z miastem i rodzinną ziemią. Powołano do życia starostwo i magistrat miejski. Mieszkańcy ziemi jasielskiej z pełną determinacją przystąpili do odbudowy a w przypadku Jasła i Żmigrodu właściwie do usunięcia rumowiska i budowy wszystkiego na nowo. Zabrało im to kilkanaście, pełnych poświęcenia wyrzeczeń i ofiarności, lat. Rozpoczęły pracę zarządy gminne w Jaśle, Jodłowej, Brzostku, Kołaczycach, Szerzynach, Tarnowcu, Dębowcu, Osieku i Nowym Żmigrodzie.

	41. Północna część rynku w Jaśle w lipcu 1945 r. (fot. ze zb. Muzeum Regionalnego w Jaśle).
	42. Pierwsza po wojnie Powiatowa Rada Narodowa (fot. S. Witowski, ze zb. SMJ i RJ).

Zaledwie miesiąc po przejściu frontu, po uzupełnieniu zniszczeń, podjęły pracę kopalnie ropy naftowej w Brzezówce i Harklowej. W marcu 1945r. kopalnia "Harklowa" osiągnęła stan wydobycia ropy z 1938r. a w rejonie Dobrucowa - Roztoki uruchomiono dalsze kopalnie. Eksploatację węgla brunatnego rozpoczęła też kopalnia w Grudnej. Trzy miesiące później produkcję cegły i dachówki uruchomiono w cegielniach w Żółkowie i Sobniowie. Ruszyła komunikacja kolejowa, najważniejsze urzędy, poczta, szpital. Na terenie powiatu rozpoczęto naprawę urządzeń przemysłowych, mostów, dróg, odbudowę domów i szkół. Stopniowo zaczęto produkcję w pozostałych zakładach, dźwigały się nowo budowane budynki mieszkalne, prywatne i publiczne, kościoły.

Już wkrótce po wyzwoleniu rozpoczęły produkcję: rafineria w Niegłowicach i jasielska huta szkła. Powoli Jasło zaczęło się rozbudowywać. W miarę upływu lat włączano do miasta w całości lub w części kilka okolicznych wiosek, tworząc nowe dzielnice. Zbudowano Zakłady Przemysłu Owocowo-Warzywnego "Pektowin", rozbudowano "Gamrat", rafinerię i hutę szkła. Rozpoczęły produkcję: Jasielska Fabryka Armatur "Jafar", Zakłady Płyt Wiórowych (obecnie "Furnel"), Zakłady Przemysłu Cukierniczego "Liwocz" i inne. Wielką renomę zdobyło miejscowe Przedsiębiorstwo Poszukiwań Nafty i Gazu.

Wybudowano szereg nowych szkół i przedszkoli, placówek kultury na czele z Jasielskim (wcześniej Powiatowym) Domem Kultury, Młodzieżowym Domem Kultury, Muzeum Regionalnym i kinami (w Jaśle "Syrena" i "Kolejarz", w Bieczu "Farys"). Wzbogacono bazę służby zdrowia w szpital rejonowy i sieć przychodni a w środowisku wiejskim o dużą liczbę ośrodków zdrowia. W mieście i w terenie rozbudowano sieć połączeń PKS i MKS. W poważnym stopniu zmieniło się oblicze wsi powiatu. Dziś są to w większości miejscowości nowoczesne, o dobrym połączeniu komunikacyjnym, zgazyfikowane, zelektryfikowane, w części objęte telefonizacją. Posiadają też obiekty użyteczności publicznej o charakterze usługowym, handlowym, oświatowym i kulturalnym. W niektórych większych miejscowościach wydawane są czasopisma samorządowe i lokalne. Przykładem może być Jasło ("Obiektyw Jasielski" i "Region Jasielski") Tarnowiec ("Wspólnota Tarnowiecka"), Dębowiec (parafialny "Głos św. Bartłomieja") czy Biecz (okazjonalne czasopismo Towarzystwa Przyjaciół Biecza "Terra Biecensis").

W prawie wszystkich gminach funkcjonują: ośrodek zdrowia, Gminny Ośrodek Kultury, biblioteka, posterunek policji, gminna spółdzielnia, apteka, punkty: weterynaryjny i skupu mleka, poczta, bank lub jego filia oraz naturalnie urząd gminy. W wielu wsiach istnieją szkoły, przedszkola, kółka rolnicze, domy ludowe i domy rolnika, biblioteki, remizy Ochotniczych Straży Pożarnych, zakłady i firmy dające możliwości pracy miejscowej ludności poza sektorem rolniczym. Należą do nich m.in.: tartaki, młyny, zakłady mechaniczne, betoniarskie, elektryczne, stolarskie, huty szkła, piekarnie, ciastkarnie, masarnie, firmy budowlane i inne. Dobrze rozwinięta jest sieć handlowa. Niemal w każdej wiosce znajduje się sklep lub kiosk, a sporadycznie także lokal gastronomiczny. W środowiskach lokalnych, pomimo trudności finansowych, ale przy zaangażowaniu społecznym buduje się, modernizuje i remontuje drogi, gazociągi, linie elektryczne, szkoły i inne budynki użyteczności publicznej, kanalizacje i wodociągi oraz zakłada się zestawy do oczyszczania wody pitnej. Przeprowadza się też telefonizację.

46. Jeden z licznych Ludowyh Zespołów Sportowych w regionie - LZS Siepietniczanka (fot. E. Wojtuń).	47. Tradycje harcerstwa na ziemi jasielskiej są żywe do dziś (fot. W. Hap).
48. Dom Ludowy w Brzezówce (fot. F. Dubiel).	49. Ośrodek Zdrowia w Roztokach (fot. ze zb. autora).

Życie kulturalne i społeczne wsi opiera się głównie na pracy społeczników skupionych wokół gminnych ośrodków kultury, bibliotek, szkół, stowarzyszeń regionalnych, zespołów artystycznych, organizacji parafialnych, drużyn harcerskich, OSP i LZS-ów.

Mieszkańcy wsi jasielskiej są w przeważającej mierze dwuzawodowcami czyli obok pracy na roli pracują w zakładach przemysłowych, usługowych, administracji i instytucjach w gminach i miastach regionu. Dla sporej jednak części społeczności wiejskiej praca na roli jest jednak nadal jedynym źródłem utrzymania. A i w samym rolnictwie także zmieniły się formy, metody i środki (nowoczesne maszyny i narzędzia) gospodarowania. Dużą szansą dla rolników i mieszkańców wsi regionu może być rozwój agroturystyki, co już na razie nieśmiało i sporadycznie w niektórych miejscowościach zostało podjęte. Turystyka zresztą stanowi na naszym terenie wielkie pole do różnorakich działań. Ze względu, na to że wiele wsi posiada duże walory krajobrazowe i rekreacyjno-zdrowotne powoli, acz systematycznie rozwija się koncepcje w kierunku wykorzystania ich jako ośrodków wypoczynku.

Tak więc zarówno Jasło, obecnie już czterdziestotysięczne miasto, jak i gminy, oraz cały region dokonują stałego postępu, unowocześniają się, stwarzają coraz lepsze warunki do życia, pracy i wypoczynku swym mieszkańcom. Na szczęście na ziemi jasielskiej nie zapomina się też o historii i tradycji, tak przecież pięknej i wartej kultywowania przez nowe pokolenia jej mieszkańców.

• A. Bata, Jasło i okolice, Krosno 1996.
• M. Dobrowolska, Stosunki demograficzne i gospodarcze powiatu jasielskiego w Polsce Ludowej, [w.:] Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, Pod red. J. Garbacika, Kraków 1964.
• F. Dubiel, Gmina Tarnowiec, Rzeszów 1994.
• J. i D. Habrat, Panorama miast i gmin woj. krośnieńskiego, Krosno 1995.
• Jubileusz 600-lecia Kątów. Praca zbiorowa, Kąty 1998.
• H. Kotarski, Wyzwolenie regionu jasielskiego przez Armię Radziecką (1944-1945), [w.:] Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• E. Machowski, Gospodarka rolna w Jasielskiem na drodze postępu, [w.:] Rocznik Jasielskie, t. I, 1969.
• W. Mendys, Wskrzeszanie Jasła, [w.:] Rocznik Jasielski t. II, 1970-1971.
• J. Michalak, W gminie Jasło i okolicy, Krosno 1996.
• J. Modrzejewski, Od Armii Krajowej do wojny domowej, Jasło 1996.
• S. Syzdek, Bączal Górny, Skołyszyn 1998.
• T. Ślawski, Biecz. Zarys historyczno-krajoznawczy, Biecz 1996.
• T. Ślawski, Święcany. Zarys monograficzny, Skołyszyn-Tuchów 1995.
• M. Wieliczko, Jasielskie w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1974.
• M. Wieliczko, Jasło i okolice, Warszawa 1966.
• M. Wieliczko, Powiat jasielski w latach 1944-1969. Kalendarium, [w.:] Rocznik Jasielski t. I, 1969.
• K. Zieliński, 100 lat Banku Spółdzielczego w Jaśle, dawnego Towarzystwa Zaliczkowego 1874-1974, [w.:] Rocznik Jasielski t. III, 1990.