Wiesław Hap
ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ
MAŁĄ OJCZYZNĄ
Region w II Rzeczypospolitej.
28 października 1918r. Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie przejęła władzę nad dużym obszarem Galicji Zachodniej i Środkowej. Efektem tego było rozpoczęcie funkcjonowania szeregu powiatów, w tym także jasielskiego. Z ramienia tejże PKL komisarzem powiatu został Stanisław Szymański. Pod jego nadzorem przystąpiono do tworzenia nowej, polskiej administracji lokalnej. Inauguracyjne posiedzenia powołanej Rady Powiatowej odbyło się początkiem marca 1919r. Podjęto działania zmierzające do uporania się z rozlicznymi trudnościami życia codziennego zmęczonego wojną społeczeństwa oraz do odbudowy zniszczeń wojennych. Niestety nie dane było, tak rejonowi, jak i całemu krajowi skoncentrować się na tych zamierzeniach. Niedługo później wybuchła bowiem wojna polsko-bolszewicka. Masowo pod broń zgłaszali się tak młodzi jak i starsi mieszkańcy wsi i miasteczek ziemi jasielskiej. Na ratunek zagrożonej Ojczyźnie poszło ich wielu a do rangi bohaterów urosła postawa żołnierzy - gimnazjalistów z Jasła, poległych w bitwie pod Firlejówką we wrześniu 1920r.
Kiedy wreszcie zakończono walki o granice Rzeczypospolitej sytuacja kraju powoli, choć nie bez kłopotów, zaczęła się stabilizować. Przez pierwsze lata trwała mozolna odbudowa a następnie przez kolejne - rozbudowa. Szczególny nacisk położono na intensyfikację rolnictwa oraz rozwój przemysłowy regionu.
Okres międzywojenny, pomimo wielu trudności finansowych, gospodarczych i niepokojów społecznych w postaci strajków rozpoczął jednak czas dość szybkiego rozwoju powiatu jasielskiego. Samo Jasło rozbudowało się i unowocześniło. Wybudowano hutę szkła, rozbudowano rafinerię w Niegłowicach. Pod koniec lat trzydziestych w ramach tworzenia Centralnego Okręgu Przemysłowego w Krajowicach powstała część zakładu chemicznego przemysłu zbrojeniowego "Gamrat", zwanego wtedy Wytwórnią Prochu. Działały także mniejsze przedsiębiorstwa i firmy prywatne z branży spożywczej, budownictwa, rzemiosła, handlu i usług. Wśród nich można wymienić np. spółkę handlowo-budowlaną "Żwir", spółdzielnię wytwórczo-mieszkaniową "Osada", fabrykę mioteł "Jaślanka", wytwórnię olejów, drukarnię "Wisłoka". Pracowały: gazownia i elektrownia, funkcjonowały: Okręgowy Urząd Górniczy, Towarzystwo Zaliczkowe, Kasa Oszczędności, firmy ubezpieczeniowe i banki.
 |
33. Rynek jasielski z okresu międzywojennego (fot. ze zb. Muzeum Reg. w Jaśle). |
Jasło stało się miastem funkcjonalnym i zadbanym, prowadzącym ożywioną działalność kulturalną i bogate życie polityczne. Bazą dla niego była nie tylko inteligencja, ale również robotnicy i chłopi. Powstał chór "Echo", orkiestra kolejowa i symfoniczna. Istniał gimnazjalny zespół teatralny, wychodziły lokalne czasopisma (np. "Młody Geograf"), aktywnie działały stowarzyszenia "Zgoda" i "Sokół" oraz placówka kultury kolejarzy "Harmonia". Miasto wyposażone było w system wodociągowy, gaz, prąd, miało stadion sportowy i korty tenisowe. Funkcjonował klub sportowy "Czarni" powstały jeszcze w 1910r. z połączenia istniejących wcześniej: "Korony" i "Jedności". W latach międzywojennych z "Czarnymi" rywalizował żydowski "Maccabi" Jasło.
Stosunkowo dobrze rozwijały się też inne, mniejsze, stare miasteczka regionu. W okresie istnienia II Rzeczypospolitej powiat jasielski należał do województwa krakowskiego. Jego obszar wynosił 1054km2 i składał się z dwunastu gmin zbiorowych wiejskich, w tym miasto Jasło i miasteczko Brzostek. Jak z tego wynika pozostałe miasteczka regionu tj. Żmigród, Osiek, Kołaczyce i Dębowiec utraciły prawa miejskie. Stały się siedzibami gmin zbiorowych. Biecz natomiast należał do powiatu gorlickiego. W połowie lat trzydziestych powiat jasielski zamieszkiwało przeszło 116 tysięcy osób, z tego w Jaśle ok. 13 tysięcy i w Brzostku 2 tysiące mieszkańców. Przeszło 90% ogółu ludności stanowili Polacy, resztę zaś Łemkowie, Żydzi i Ukraińcy.
 |
34. Nowy Żmigród. Rynek od strony północnej i zachodniej przed 1939 r. (fot. ze zb. autora). |
Na terenie powiatu rolnictwem zajmowało się około 80% ludności, przemysłem ok. 7%, handlem ok. 4%, komunikacją ok. 3% mieszkańców. Obok większej własności ziemskiej przeważały jednak zdecydowanie niewielkie gospodarstwa chłopskie o 2-3 ha. Gospodarstw chłopskich różnej wielkości było przeszło 31 tysięcy a folwarków 30. W 1924r. miała miejsce klęska nieurodzaju, co odbiło się niekorzystnie na rozwoju rolnictwa. Pomoc rządu zmniejszyła straty do minimum. Rolnictwo opierało się na produkcji zbóż i ziemniaków. Rozwinęła się też hodowla bydła, koni, trzody chlewnej i drobiu. Część produkcji zwierzęcej przeznaczano na eksport do Czechosłowacji i Austrii. W Sobniowie, Święcanch, Skołyszynie i Gliniku Polskim prowadzono hodowlę rybną.
Duży wpływ na podniesienie poziomu rolnictwa wsi jasielskiej miało meliorowanie i osuszanie pól, które to działania czyniono przez cały okres międzywojenny. Równie ważnymi pracami były: regulacja i zabezpieczanie brzegów niektórych odcinków głównych rzek regionu: Wisłoki, Jasiołki, Ropy i ich dopływów. Prowadzono też racjonalną gospodarkę leśną.
 |
35. "Ulica wiejska" w Załężu. Zdjęcie z okresu dwudziestolecia międzywojennego (fot. ze zb. Muzeum Regionalnego w Jaśle). |
Wieś jasielska była przeludniona i z samego rolnictwa ciężko było się utrzymać. Jeśli do tego dodamy, że cały czas rozdrabniano grunty "ojcowizny" a zatrudnienie w przemyśle (głównie naftowym) było niewielkie, pewien procent ludności zmuszony był, podobnie jak na przełomie XIX i XX w., emigrować na stałe bądź czasowo do Ameryki lub krajów Europy Zachodniej. Cześć z nich później powracała i za zarobione pieniądze zakupywała ziemię i powiększała swe gospodarstwa. Ci, którzy pozostali na dłużej lub na zawsze, też nie zapominali o swych rodzinach i jak mogli pomagali im materialnie.
Na obszarze ziemi jasielskiej najlepiej rozwijał się przemysł naftowy i gazowniczy. Istniało kilkanaście spółek i firm naftowych oraz trzy gazociągi. Najwięcej ropy pozyskiwano z szybów w Harklowej, zaś gazu ziemnego z kopalni Roztoki - Sądkowa. Poza tym istniał drobny przemysł i rzemiosło. Pracowało piętnaście tartaków (m.in. w Mytarce, Cieklinie i w Jaśle), dwadzieścia młynów (m.in. w Żółkowie i Jaśle), pięć gorzelni (m.in. w Tarnowcu i Sobniowie), cztery cegielnie, dwie betoniarnie, kaflarnia, garbarnia, browar i inne. Łącznie na początku lat trzydziestych w powiecie pracowało siedemdziesiąt przedsiębiorstw. Oprócz tego rozwijało się rzemiosło. W mieście głównie: krawiectwo, ślusarstwo, szewstwo, garbarstwo, piekarstwo a na wsiach obok nich także bednarstwo, koszykarstwo, ciesielstwo, stolarstwo, kowalstwo i inne. W trzydziestu siedmiu wsiach powiatu działały kółka rolnicze. Rowinął się tam też ruch spółdzielczy. Ten ostatni również prężnie działał w Jaśle i Brzostku. Liczne spółdzielnie zakładały różne grupy zawodowe: rzemieślnicy, robotnicy naftowi, kolejarze, handlowcy (kupcy), nauczyciele. W naftowym centrum regionu, w Harklowej działała "Spółka Oszczędnościowa i Pożyczek".
Poza ówczesnym powiatem na obszarze równie interesującej nas ziemi bieckiej także powstało kilka zakładów i spółek. W samym tylko Bieczu pracowało kilka zakładów rzemieślniczych, dwa młyny, tartak, cegielnia, fabryki: mebli, papy i waty szklanej, wytwórnie świec i cukierków. W terenie funkcjonowało kilka spółek naftowych (m.in. w Lipinkach) a w Libuszy działała rafineria nafty.
Pomimo istnienia na terenie Jasielszczyzny źródeł mineralnych (m.in. w Bieździedzy, Krajowicach, Pielgrzymce i Wolicy), nie wykorzystywano ich. Natomiast coraz chętniej i częściej odwiedzane były malownicze okolice Krempnej, Folusza i Żmigrodu. Przebywało w nich w sezonie letnim przeszło kilkaset osób.
Pod koniec lat trzydziestych dość wyraźnie zaznaczył się postęp w wielu dziedzinach życia regionu, szczególnie gospodarczego. Nie znaczy to, że nie brakowało także trudności, sporów i konfliktów, czego skutkiem były strajki chłopskie i robotnicze. Nie przeszkodziły one jednak w planowaniu dalszego rozwoju kolejnych inwestycji i reform. Nadszedł jednak dzień 1 września 1939r., który przekreślił je w całości.
Literatura: