Wiesław Hap

ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ MAŁĄ OJCZYZNĄ

Historia Pogórza i Beskidu Niskiego od czasów najdawniejszych do końca XVI w.

Najstarsze ślady pobytu człowieka na ziemi jasielskiej sięgają czasów paleolitu. Dowodzą tego znaleziska archeologiczne. Na tym terenie występują także jaskinie, które mogły być schronieniem dla ludzi sprzed kilkunastu tysięcy lat. Znajdują się one na przykład u stóp Liwocza i Magury Wątkowskiej. Początki osadnictwa sięgają tu okresu neolitu (4500-1800 p.n.e.) Świadczą o tym pamiątki znalezione w postaci siekierek i toporków kamiennych oraz innych przedmiotów wykopanych między innymi w Przybówce, Niepli, Warzycach, Załężu, Pielgrzymce, Niegłowicach, Trzcinicy, Sieklówce, Jodłowej, Brzostku, Bierówce, Bieczu, Krajowicach i Święcanach. Z epoki brązu pochodzą fragmenty ceramiki odkryte na tzw. "Gródku" w Jaśle oraz grodzisku w Trzcinicy. Z kolei osady kultury przeworskiej z okresu II-IV wieku naszej ery odnaleziono m.in. w Ujeździe, Świerchowej, Trzcinicy, Lisowie i Bieczu. Od VII do X w. tereny te zamieszkowało plemię nazywane jasielsko-sanockim z tego względu, że dłuższy czas przebywało w Dołach Jasielsko-Sanockich. Z tamtego czasu pochodzą drewniano-ziemne grodziska m.in. w Brzezówce, Starym Żmigrodzie, Osieku, Przeczycy, Brzezowej i Lisowie. Pod koniec wieku IX ziemie dzisiejszego regionu wchodzące w skład państwa Wiślan zostały podbite wraz z całym tym państwem przez Wielkie Morawy a w kilka dziesiątków lat później przez ich spadkobierców Czechów.

W okresie od XI do XIII wieku istniały już także najstarsze wsie, m.in.: Chrząstówka, Szebnie, Bieździedza, Brzostek, Lubla, Umieszcz, Klecie, Łubienko, Łajsce, Żmigród Stary, Święcany, Szerzyny, Siepietnica, Łężyny, Sławęcin, Ołpiny, Samoklęski, Gorzyce, Łubno. Ze względu na korzystne położenie na pograniczu państwa polskiego i skrzyżowaniu ważnych dróg handlowych region coraz szybciej się rozwijał. Nasilił się proces osadnictwa. Między wiekami XI a XIV ziemie te wchodziły w skład kasztelani bieckiej. Obszar Jasielszczyzny kolonizowały rody rycerskie: Bogoriów, Gładyszów, Grzymalitów, Stadnickich, Leliwitów, Sulimczyków i klasztory benedyktynów z Tyńca i cystersów z Koprzywnicy.

W XIII wieku ziemie te dwukrotnie były pustoszone przez Tatarów. Nie przeszkadzało to jednak w ich dalszym rozwoju. Za panowania Kazimierza Wielkiego ruch osadniczy bardzo wzmógł na sile. W Żmigrodzie powstał ważny węzeł drożny. Wcześniejszy trakt z Węgier nad Bałtyk przeciął teraz szlak handlowy i droga z Krakowa przez Biecz, Żmigród do Sanoka a stamtąd na Ruś. Wzdłuż tych traktów powstało kilka nowych miast. Po Bieczu, który prawa miejskie uzyskał prawdopodobnie w 1257r. w 1363r. wtórną lokację na prawie magdeburskim nadał mu król Kazimierz Wielki. On też lokował w tymże XIV wieku: Dębowiec, (1349r.), Jasło (1365), Osiek (1365), Brzostek (1367) i najprawdopodobniej także Kołaczyce i Nowy Żmigród, (nie zachowały się przywileje lokacyjne tych miasteczek). Mały Brzostek uzyskał prawa miejskie od króla Władysława Jagiełły w roku 1394. W tym wieku powstała też większość wiosek na ziemi jasielskiej.

W średniowieczu na tym terenie największą rolę administracyjną, sądowniczą i gospodarczą odgrywał Biecz. Zamek kasztelana był jednocześnie rezydencją królewską. Przebywali w nim królowie i książęta polscy sprawujący tu władzę. Między innymi podpisano w nim akt pozwalający Konradowi Mazowieckiemu sprowadzić Krzyżaków do Polski (1226r.) W Bieczu Władysław Łokietek zastanawiał się nad przeniesieniem tu stolicy z Krakowa. Częstymi gośćmi w mieście byli królowie: Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło. Najbardziej jednak upodobała sobie ten podkarpacki gród Królowa Jadwiga. Ufundowała też w nim w 1395r. szpital dla miejscowych sierot i biedaków. W Bieczu odbywały się sądy ziemskie i królewskie. Jurysdykcja sądownicza miasta obejmowała dużą część Podkarpacia i posiadało ono prawo miecza do tępienia bezprawia na tym obszarze. Kat biecki wyjeżdżał do Jasła, Rymanowa, Dukli, Dębowca, Żmigrodu a nawet do Wojnicza i Rzeszowa. W tym czasie trwał też rozkwit miasta. Rozwijało się jako ośrodek tkactwa, płóciennictwa, sukiennictwa i innych rzemiosł (istniało siedemnaście cechów i około trzydziestu rodzajów rzemiosła w tym złotnictwo, snycerstwo, stolarstwo, rymarstwo, kuśnierstwo, garncarstwo, malarstwo) oraz handel.

Na początku XV w. jednym z wójtów i starostą jasielskim był słynny rycerz Zyndram z Maszkowic. Poprowadził on stąd ze sobą rycerstwo pod Grunwald w 1410r. W 1474r. najechali Podkarpacie Węgrzy. Spustoszyli wtedy wiele wiosek i miast: Jasło, Brzostek, Kołaczyce, Dębowiec, Żmigród i Osiek. Była to odpowiedź Macieja Korwina na starania Kazimierza Jagiellończyka o koronę węgierską i czeską. Jak wielkie były tego straty i konsekwencje, niech świadczy fakt, że król zwolnił Jasło na pięć lat od podatków, aby mogło się odbudować.

Panowanie ostatnich Jagiellonów to znów czas korzystnego rozwoju tych ziem, tak miasteczek, jak i wsi. Kwitło rzemiosło, prężnie działały cechy m.in. szewców, łaziebników, tkaczy, płócienników, rzeźników, kowali. Prowadzono nadal handel ze Słowacją i Węgrami, wywożąc stąd zboże, sól, woły, przędzę, futra, płótna i sukna a przywożąc wino, piwo, miedź, żelazo i konie. Na tym handlu korzystali wszyscy rzemieślnicy: bieccy, jasielscy, dębowieccy, osieccy i mieszkańcy Żmigrodu. W tym ostatnim jego właściciele pobierali cło, mieszczanie zaś bogacili się na pośrednictwie handlowym. Prowadzono też handel z miastami polskimi, w tym z Krakowem.

Jak zauważono wcześniej pomyślnemu rozwojowi gospodarczemu regionu sprzyjało korzystne położenie na szlaku węgierskim. Dużym jednak utrudnieniem w przepływie towarów były dość częste napady rabusiów i zbójników zwanych beskidnikami. Te rozboje nie dotyczyły tylko karawan kupieckich lecz miały miejsce także w okolicznych miasteczkach i wsiach. Znajdowały one często wyraz w procesach sądowych, których wyroki wykonywał kat z Biecza.

W drugiej połowie XVI wieku w regionie nadal dobrze rozwijało się rzemiosło. W Jaśle prowadziło wówczas działalność co najmniej sześćdziesięciu rzemieślników. Najwięcej było piekarzy i szewców a następnie kuśnierzy, kowali, rzeźników i sukienników. Ponadto w mieście funkcjonowały dwa młyny i folusze do sukna, rozwijało się gorzelnictwo i wyrabiano saletrę. Bardzo duży rozkwit przeżywał Brzostek. Jak na niezbyt dużą ilość jego mieszkańców liczba czterdziestu pięciu rzemieślników prezentowała się okazale. Zajmowali się głównie: szewstwem, piekarstwem, rzeźnictwem, tkactwem, sukiennictwem i garncarstwem. Pracowały tam też dwa młyny i gorzelnia. W Żmigrodzie na liczbę trzydziestu rzemieślników najwięcej było piekarzy, szewców, płócienników, krawców, kuśnierzy i kowali. Znacznie skromniej na tle wcześniej wymienionych prezentowały się w tym okresie Kołaczyce i Osiek. W pierwszym z nich działało jedynie czterech rzemieślników i jeden partacz, gorzelnia i dwa młyny, w drugim funkcjonował tartak, młyn i pracowało dwu tkaczy. Większość mieszkańców Osieka zajmowała się rolnictwem a sytuacja Kołaczyc poprawiła się wyraźnie dopiero na przełomie XVI i XVII stulecia.

Wiek XVI to również okres, w którym miały miejsce niekorzystne klęski żywiołowe. Między innymi dwukrotnie Żmigród nawiedzały wielkie pożary a napady rozbójników doprowadziły dotychczas dobrze funkcjonujące miasteczko do znacznego upadku. Chcąc nie dopuścić do całkowitej jego ruiny, król zwolnił je na dłuższy czas od podatku. Tuż przed końcem tego wieku, w 1598r. potężny pożar strawił też prawie całą zabudowę Kołaczyc. Wydarzenia te zdały się rokować jeszcze trudniejsze czasy, jakie miały dosięgnąć ziemię jasielską w przyszłych stuleciach.

• J. Barut, St. Motyka, T. Ślawski, Nad rzeką Ropą. Z dziejów Biecza, Gorlic i okolic, Kraków 1963.
• A. Bata, Jasło i okolice, Krosno 1996.
• J. Garbacik. Tarnowiec. Gmina zbiorowa powiatu jasielskiego, Kraków 1938.
• A. Kamiński, Z przeszłości Jasła. Lata 1370-1520, [w.:] Studia z dziejów Jasła i regionu jasielskiego Pod red. J. Garbacika, Kraków 1964.
• A. Karp, Lipinki. Zarys dziejów, Tarnów 1992.
• F. Kiryk, Stosunki handlowe Jasła i miast okolicznych z miastami słowackimi w XV w., [w.:] Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• F. Kotula, Opowieści ziemi z dorzecza górnej Wisłoki i Wisłoka, Rzeszów 1975.
• A. Kozioł Lechowski, Parafia Bieździedza w ciągu dziejów. Dokumenty i źródła, Rzeszów 1997.
• S. Kumik, Zarys dziejów Żmigrodu Nowego do 1772r., [w.:] Rocznik Województwa Rzeszowskiego, Rzeszów 1969.
• T. Ładogórski, Studia nad zaludnieniem Polski w XIV w., Wrocław 1958.
• S. Małecki, Dzieje gospodarcze i społeczne miasteczek regionu jasielskiego w XVI wieku i pierwszej połowie wieku XVII, [w.:] Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• J. Radziszewska, Wieś w regionie jasielskim na przełomie XIV i XV wieku, [w.:] Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• T. Ślawski, Biecz. Zarys historyczno-krajoznawczy, Biecz 1996.
• W. Urban, Wieś jasielska w latach 1525-1650, [w.:] Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• M. Wieliczko, Jasło i okolice, Warszawa 1966.
• J. Wyrozumski, Początki miast w regionie jasielskim, [w.:] Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• A. Żaki, Najdawniejsze dzieje Jasła i okolicy, [w.:] Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• Z. Żarnecka, Nad rzeką Ropą. Szkice historyczne, Kraków 1968.