Wiesław Hap

ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ MAŁĄ OJCZYZNĄ

Obiekty zabytkowe wsi jasielskiej.

Na obszarze naszego regionu coraz rzadziej możemy spotkać stary dworek, wiejską kuźnię, warsztat garncarza, bednarza, kołodzieja, młyn czy tartak. Ba, z roku na rok maleje liczba typowych chałup i zabudowań gospodarczych. Dlatego o ile jeszcze takowe istnieją, często zresztą już w bardzo złym stanie, trzeba je obejrzeć, sfotografować i zdokumentować gdyż za kilka lat już ich może nie być. Jest to zatem atrakcyjne i potrzebne zadanie dla uczniów, których wędrówki pod opieką nauczyciela po okolicznych wioskach regionu mogą dostarczyć z tego zakresu wielu cennych informacji. W każdej bowiem miejscowości, nawet najmniejszej, znajduje się coś urzekającego, ciekawego, co zawiera się w określeniu "dziedzictwo kultury i historii". Trzeba tylko starać się to ginące piękno dostrzec, wyłowić i podjąć próbę jego zachowania oraz uwiecznienia dla tych co przyjdą po nas.

Zanim więc spróbujemy to uczynić zapoznajmy się z niektórymi zabytkami wsi jasielskiej. Informacje tu zawarte są siłą rzeczy bardzo ogólne. Bliższe dane na temat niektórych z nich można znaleźć w innych rozdziałach tej książki gdzie omówiono: zarys historii tutejszego Kościoła, Miejsca Pamięci Narodowej oraz kulturę mniejszości narodowych. Przejdźmy zatem do wyszczególnienia najciekawszych zabytków w wybranych wsiach regionu ułożonych w kolejności alfabetycznej.

Bartne - cerkiew grekokatolicka z połowy XIX w. (1842r.), cerkiew prawosławna z lat dwudziestych XX w., cmentarz z I wojny światowej, kamienny spichlerz z pierwszej połowy XIX w., liczne krzyże, nagrobki i kapliczki będące pozostałością po miejscowych kamieniarzach.

183. Cerkiew św. Kosmy i Damiana z 1842 r. w Bratnem (fot. A. Mastej, ze zb. SMJ i RJ).

Bierówka - cmentarz z I wojny światowej z okresu walk z przełomu listopada i grudnia 1914r. i z maja 1915r. otoczony kamiennym murem, obok stare dęby, cmentarz jeńców radzieckich z obozu w Szebniach w tzw. "Dołach Bierowskich".

Bieździadka - pozostałości po dworskim parku krajobrazowym z ruinami XVIII - wiecznego dworu Romerów, dwa cmentarze wojskowe z okresu I wojny światowej gdzie spoczywają żołnierze niemieccy i rosyjscy.

Bieździedza - murowany gotycki kościół z XV w. z dzwonnicą, kaplica kościelna z początku XVII w., na zewnątrz wiekowe dęby, murowany dwór z XIX w. w stylu klasycystycznym z czterokolumnowym portykiem, wały zwane "Basztą" będące pozostałością po budowli obronnej z XIV - XV w., dom i stodoła drewniana z 1830r., cmentarz parafialny a na nim kaplica Zborowskiego z pierwszej połowy XIX w.

184. Dwór Romerów w Bieździedzy (fot. ze zb. autora).

Binarowa - kościół drewniany z XVI w. z figurą Matki Bożej z Dzieciątkiem oraz z cudów słynącym obrazem M.B. Łaskawej ofiarowany przez króla Jana Kazimierza, cmentarz z I wojny światowej gdzie spoczywają żołnierze austriaccy (wśród nich wielu Polaków) i rosyjscy.

Błażkowa - dwa cmentarze żołnierskie z I wojny światowej oraz wiekowy, zabytkowy dąb.

Brzezowa - na wzniesieniu zwanym "Walik" zachowały się ślady grodziska państwa Wiślan z okresu IX - X w.

Brzezówka - wzgórze "Grodzisko" z okresu ok. XI w. na którym znajdował się gródek obronny, prowadzono tu dawniej badania archeologiczne.

Brzyska - murowany kościół w stylu neogotyckim z połowy XIX w., zespół dworsko - parkowy z XIX w. ze starodrzewiem.

Desznica - zabytkowa cerkiew murowana z 1790r.

Grab - chaty łemkowskie (chyże) z przełomu XIX i XX w., cmentarz ze starymi kamiennymi nagrobkami z XIX i XX w., dwa cmentarze żołnierskie z czasów I wojny światowej.

Harklowa - murowany kościół z XIX w., cmentarz wojskowy na którym spoczywają żołnierze trzech zaborczych armii a wśród nich Polacy z 57 pułku 12 Krakowskiej Dywizji Piechoty.

Kotań - drewniana cerkiew grekokatolicka z lat osiemdziesiątych XVIII w. przebudowana w połowie następnego wieku, obok znajduje się lapidarium kamiennej sztuki łemkowskiej (nagrobki z okolicznych cmentarzy) oraz ponad dwustuletnie lipy.

Krajowice - mogiły kurhanowe z okresu kultury sznurkowej, pozostałości po grodzisku z czasów XII - XIII w., ślady po ruinach zameczku "Golesz" z XIV w. w którym rezydował starosta jasielski (w ruinę zaczął popadać od najazdu Rakoczego z 1657r.), dwa cmentarze wojskowe z I wojny światowej.

Krempna - cerkiew drewniana z XVIII w. będąca obecnie świątynią rzymsko - katolicką, chałupy i chyże z XIX w., cmentarz wojskowy żołnierzy poległych w I wojnie światowej, pod Żydowskim pomnik przyrody - klon jawor.

185. Pomnik przyrody - klon jawor w Krempnej pod Żydowskiem (fot. J. Pawluś).

Kryg - wzniesienie zwane "Grodziskiem" lub "Zamczyskiem" z pozostałymi śladami umocnień obronnych, kościół z okresu międzywojennego.

Libusza - zabudowania dworskie z pierwszej połowy XX w. z drewnianym spichlerzem z początku XIX w. wraz z przyległymi resztkami parku ze starymi drzewami z XVIII i XIX w., miejsce po spalonym w 1986r. drewnianym, zabytkowym kościele z XVI w.

Lipinki - murowany kościół wzniesiony w latach osiemdziesiątych XVIII w. z obrazami z XVII i XVIII w., dwór Byszewskich herbu "Jastrzębiec" z 1909r., z dużym parkiem i starodrzewiem, szyb naftowy "Dziadek" z 1860r.

Lipnica Dolna - dworek drewniany z XIX wieku, obecnie mieści się w nim filia biblioteki gminnej w Brzyskach.

Lisów - ślady tarasów ziemnych po grodzisku z XI-XIII wieku.

Lisówek - obiekty starej gorzelni z początku XIX w., zabudowania dworu i folwarku z połowy tegoż stulecia.

186. Dwór w Lisówku (fot M. Mikulski, ze zb. SMJ i RJ).

Lubla - mogiła kurhanowa z okresu kultury sznurkowej, drewniany kościółek z XV wieku przebudowany dwa wieki później z wystrojem wewnętrznym z tego okresu.

Łubno Szlacheckie - resztki wiekowego, zabytkowego drzewostanu (parku podworskiego) z dębami i kasztanowcami.

187. Dwór w Łubnie Szlacheckim (fot. F. Dubiel).

Moderówka - zabytkowe chaty drewniane oraz park krajobrazowy po nieistniejącym już dworze.

Mrukowa - na "Górze Zamkowej' widoczne ślady obwarowań i resztki ruin po warowni z XIII - XIV w.

188. Kaplica w Mrukowej (fot. M. Maczuga).

Nawsie Kołaczyckie - resztki po XVI/XVII-wiecznym murowanym dworze, drewniany młyn wodny i spichlerz z końca XIX w. oraz zabudowania gospodarcze i domy z przełomu XIX-XX w.

Niegłowice - XIX-wieczny, murowany dworek w stanie ruiny i zniszczony stary park przydworski.

Osobnica - kościół neogotycki z 1906r., dwa cmentarze wojskowe z czasów I wojny światowej na którym spoczywają Niemcy i Rosjanie.

Ożenna - kamienne krzyże prawosławne na dwu cmentarzach wojskowych z I wojny światowej na zboczach Czeremchy oraz kwatera żołnierska na cmentarzu wiejskim.

189. Kamienna rzeźba św. Rodziny z 1901 r. w Ożennej (fot. J. Pawluś).

Pielgrzymka - drewniana cerkiew z drugiej połowy XVI w. przebudowana w latach siedemdziesiątych XIX w., stare drewniane chałupy i chyże ( w tym jedna z drugiej połowy XIX w.)

Przysieki - późnoklasycystyczny dwór z pierwszej połowy XIX w. i pozostałości po parku krajobrazowym, resztki zabudowań folwarcznych (wozownia).

Rozdziele - murowana cerkiew z końca XVIII w., stary cmentarz wiejski i cmentarz żołnierski z czasów I wojny światowej.

Sieklówka - ślady po dawnym dworze rozebranym pod koniec XIX w., cmentarz wojskowy z poległymi żołnierzami austriackimi z lat 1914 - 1915, obok cmentarz parafialny, stare chałupy.

Siepietnica - zachowały się stare dworskie zabudowania gospodarcze.

Skołyszyn - pozostałości po zespole obiektów dworskich i po parku ze starymi drzewami, figura św. Jana Nepomucena z 1787 r.

Sławęcin - drewniany kościółek z drugiej połowy XVIII w., cmentarz z okresu I wojny światowej.

190. Kościół w Sławęcinie (fot. M. Maczuga).

Stary Żmigród - kościół parafialny którego część pochodzi z XV w., kaplica z połowy XIXw., plebania, drewniany spichlerz, pomieszczenia stajenne i drewniane chaty z XIX w., na wzniesieniu "Zamczysko" - pozostałości i ślady wczesnośredniowiecznego grodu.

Święcany - drewniany kościół z XVI w. z barokowym ołtarzem, na zewnątrz wiekowe dęby, dworek z XIX w., cmentarz z okresu I wojny światowej.

191. Budynek dworu w Tarnowcu (fot. ze zb. autora).

Świerzowa Ruska - stare, kamienne figury: Matki Boskiej z 1894r., św. Mikołaja i Świętej Rodziny z 1938r., krzyże z końca XIX w.

192. Kamienna figura św. Mikołaja w Świerzowej (fot. J. Pawluś).

Świątkowa Mała - drewniana cerkiew grekokatolicka z połowy XVIII w., stary cmentarz łemkowski z kamiennymi krzyżami.

193. Cerkiew w Świątkowej Małej (fot. J. Pawluś).

Świątkowa Wielka - drewniana cerkiew z połowy XVIII w., chaty (chyże) łemkowskie, kilkanaście kamiennych nagrobków na cmentarzu.

Tarnowiec - pozostałości po XVIII-wiecznym dworku z portykiem na kolumnach, budynek dworski w stylu klasycystycznym z XIX w., resztki parku i starej alei lipowej, kościół z późnobarokowym ołtarzem i gotycką Cudowną Figurą Madonny z Dzieciątkiem umieszczoną w nim w latach osiemdziesiątych XVIII w., Mała Kalwaria ze stacjami drogi krzyżowej, kopiec z pomnikiem grunwaldzkim, na cmentarzu parafialnym pomnik ku czci żołnierzy Polski Podziemnej.

194. Budynek dworu w Tarnowcu (fot. ze zb. autora).

Trzcinica - grodzisko "Wały" z widocznymi wałami i fosami z okresu wczesnego średniowiecza, miejsce wieloletnich prac archeologicznych, najstarsze znaleziska z okresu neolitu, drewniany kościół z XV-XVI w., z równie starą polichromią, obiekty dworskie i park, na ruinach podworskiego browaru powstała szkoła rolnicza, na terenie cmentarza parafialnego kwatera żołnierska z 1915r.

Warzyce - murowany kościół w stylu neoromańskim z początku XX w., cmentarz wojskowy z I wojny światowej na którym spoczywają obok żołnierzy państw zaborczych także i Polacy, w lesie warzyckim cmentarz ofiar hitlerowskich z okresu II wojny światowej.

Wójtowa - drewniany kościół z XVI w. rozbudowany w wieku XVIII z barokowym ołtarzem.

195. Kapliczka przydrożna w Rozstajnem (fot. J. Pawluś).	196. Rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z końca XIV w. z kapliczki w Ołpinach (fot. ze zb. autora).	197. Krzyż drewniany z ukrzyżowanym Chrystusem z drugiej połowy XIX w. z Wójtowej (fot. ze zb. autora).	198. Kapliczka w Wyszowatce (fot. J. Pawluś).

Wcześniej wspomniano też o kilku zabytkach przyrody. Występują one najczęściej w otoczeniu starych obiektów ale także na terenach byłych, nieistniejących już dziś folwarków i dworów. Niektóre z lip i dębów liczą sobie po kilkaset lat i są równie cenne jak zabytki materialne.

• A. Bata, Jasło i okolice, Krosno 1996.
• J. Czajkowski, Budownictwo ludowe Podkarpacia, Sanok 1977.
• F. Dubiel, Gmina Tarnowiec, Rzeszów 1994.
• Ks. J. Krawiecki, Cerkwie na terenie Magurskiego Parku Narodowego [w.:] Pod Magurą..., Kąty 1997.
• A. Kroh, Wieczne spoczywanie. Cmentarze wojskowe Beskidu Niskiego, Nowy Sącz 1991.
• W. Krygowski, Beskid Niski i Pogórze, Warszawa 1977.
• P. Łopatkiewicz, M. Czuba, Drewniany kościół p.w. św. Doroty w Trzcinicy, Krosno 1995.
• A. Mastej, Zabytkowe cerkwie w Jasielskiem, [w.:] Rocznik Jasielski t. II, 1970-1971.
• J. Michalak, W gminie Jasło i okolicy, Krosno 1996.
• P. Patoczka, Uwagi o ochronie krajobrazu kulturowego w Magurskim Parku Narodowym [w.:] Pod Magurą..., Kąty 1997.
• J. Pawluś, Krempna i okolice, Jasło 1997.
• J. Ross, Zabytki Jasła i okolic, [w.:] Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, Pod red. J. Garbacika, Kraków 1964.
• T. Ślawski, Biecz i okolice, Warszawa 1993.
• M. Wieliczko, Jasło i okolice, Warszawa 1966.
• K. Wojewoda, J. Szafrański, Zabytki kultury i historii Magurskiego Parku Narodowego [w.:] Pod Magurą... Kąty 1997.