Wiesław Hap

ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ MAŁĄ OJCZYZNĄ

Najważniejsze zabytki Jasła i starych miasteczek regionu.

Zabytki architektury świeckiej i religijnej, zbiory archiwalne, pomniki i cmentarze z racji swej natury nie mogą być prezentowane i przybliżane w inny sposób jak tylko w bezpośrednim z nimi kontakcie. Najlepszą i faktycznie jedyną formą dokładnego ich poznania są wycieczki, grupowe i indywidualne. Wówczas to możemy móc obcować z zabytkiem bardzo blisko. Na większości naszego terenu historia obeszła się z materialnymi relikwiami przeszłości dość brutalnie. Szczególnie wiele z nich zniszczyła ostatnia wojna światowa. Pewną winę za obecny ich stan ponoszą także ludzie. Brak troski o zabezpieczenie i ochronę niszczejących obiektów, często bezmyślność i brak jakiegokolwiek zainteresowania, wreszcie chyba największa przeszkoda - brak funduszy na tego typu działania. Na szczęście udało się zachować dla potomnych choć skromną ich część, którą tym bardziej trzeba poznać, zwiedzić, zabezpieczyć i otoczyć należytą opieką. Rozpocznijmy więc nasz krótki przegląd najważniejszych zabytków Jasła, niemal doszczętnie zniszczonego przez wojnę i starych miasteczek regionu na tle których prawdziwą perłą historyczną jest królewskie miasto Biecz. Oto co szczególnie warto jest w nich obejrzeć.

Kościół farny wzniesiony w połowie XV w. (1446r.) w stylu gotyckim, później kilkakrotnie odbudowywany i przebudowywany. Po raz ostatni miało to miejsce w latach 1946-1956. Do najstarszych zachowanych fragmentów tej budowli zaliczyć można: część sklepienia, prezbiterium, odrzwia gotyckie w zakrystii, tarcze z herbami, epitafium Katarzyny Jordanówny i dzwon "Urban" z początku XVII w., najprawdopodobniej z byłego kościoła karmelitów.

168. Kościół farny w Jaśle (fot. M. Maczuga).	169. Pałacyk neogotycki w Jaśle (fot. M. Maczuga).

Pałac neogotycki w stylu angielskim w Gorajowicach zbudowany pod koniec XVIII w. rozbudowany częściowo w wieku XIX, otoczony parkiem krajobrazowym jest pozostałością po miejscowych rodach ziemiańskich. Ostatnimi jego właścicielami byli Sroczyńscy. Obecnie mieści się w nim Zespół Szkół Medycznych.

Stary cmentarz założony około 1790r. z dużą ilością pięknych zabytkowych pomników, nagrobków i grobowców oraz z murowaną neogotycką kaplicą cmentarną z 1862r.

Kaplica gimnazjalna p.w. św. Stanisława, murowana, jednonawowa z 1893r. W czasie II wojny światowej strawiona pożarem. Na bazie szkieletów jej murów została odbudowana w dzisiejszej postaci.

Kościół i Klasztor Franciszkanów. Pierwotne obiekty wzniesione w 1903-1904r. zostały zburzone przez Niemców. Po wojnie postawiono w innym miejscu nowe. W bocznych ołtarzach kościoła figury: Patrona tej świątyni i miasta Jasła - św. Antoniego z Padwy oraz renesansowej Madonny. Ojcowie zachowali piękny ornat z naszytymi fragmentami starych XVIII-wiecznych tkanin.

170. Jasło. Figura Matki Boskiej z 1659 r. (fot. M. Mikulski, ze zb. SMJ i RJ).	171. Figura św. Jana Nepomucena z XVII w. na jasielskim rynku (fot. M. Mikulski, ze zb. SMJ iRJ).

Kościół i Klasztor Wizytek p.w. Serca P. Jezusa i Nawiedzenia NMP zbudowany na części starej poaustriackiej prochowni po przybyciu sióstr do Jasła w 1903r. Zniszczony całkowicie przez hitlerowców, odbudowany po wojnie. Przechowuje w głównym ołtarzu kościoła wierną kopię cudownego obrazu Matki Boskiej z Ostrej Bramy oraz ornat z XVIII w., ślady swych związków z Wilnem. Mieści się na tzw. Górce Klasztornej.

Pomnik grunwaldzki na Górce Klasztornej postawiony w 500 - rocznicę zwycięstwa nad Krzyżakami w 1410r., zburzony w czasie II wojny światowej przez Niemców, odbudowany po jej zakończeniu. Obok znajdują się resztki muru dawnej austriackiej prochowni.

Figura św. Jana Nepomucena na kolumnie z 1770r. znajdująca się na rynku miejskim.

Cmentarz - kirkut żydowski przy ul. Floriańskiej z zachowanymi na nim około stu macewami i mogiłą zbiorową żołnierzy austriackich pochodzenia żydowskiego poległych w czasie I wojny światowej.

173. Pomnik Tadeusza Kościuszki w jasielskim parku (fot. M. Mikulski, ze zb. SMJ i RJ).	172. Pomnik grunwaldzki w Jaśle (fot. M. Mikulski, ze zb. SMJ i RJ).

Park miejski powstały pod koniec XIX w. z pomnikiem Tadeusza Kościuszki dłuta Błotnickiego i symbolicznym Grobem Nieznanego Żołnierza.

Resztki murów miejskich znajdujące się przy Placu Bartłomieja z Jasła.

BIECZ

Późnogotycki kościół farny p.w. Bożego Ciała z XV-XVI w. należy do najcenniejszych zabytków sakralnych w Polsce. Prezbiterium sprzed 1480r., stalle gotyckie z XV w. i renesansowe z XVI w., ołtarz główny późnorenesansowy sprzed 1604r., z obrazem z połowy XVI w. "Zdjęcie z krzyża" przypisywany malarzom włoskim, chrzcielnica późnogotycka z 1459r., rzeźba "Ukrzyżowanie" z drugiej połowy XIV w. to tylko niektóre z rozlicznych zabytków znajdujących się w tej świątyni.

174. Ołtarz główny bieckiego kościoła farnego (fot. D. Dębosz).	175. Stalle w bieckiej Farze z XV-XVI w. (fot. ze zb. autora).

Kościół Reformatów z XVII w. p.w. św. Anny w stylu barokowym z figurą Matki Boskiej w stroju szlachcianki, ołtarzem z rzeźbą "Ukrzyżowanie" i obrazem św. Anny oraz żelaznymi drzwiami do skarbca z początku XVI w.

Ratusz pierwotnie gotycki z wieżą z XVI w. i tarczą zegara także z tego okresu, barokowym hełmem a w podziemiach z lochami dla skazańców i izbą tortur.

176. Biecz. Ratusz z wieżą z XVI w. (fot. D. Dębosz).	177. Fragment bieckich murów obronnych. Na  pierwszym planie pomnik Marcina Kromera (fot. D. Dębosz).

XVI - wieczna kamienica Barianów Rokickich z renesansową attyką, portalami i obramowaniami okiennymi oraz basztą "katowską". Dziś mieści się tu muzeum aptekarstwa, dawnych instrumentów muzycznych i rzemiosła.

Kamienica Chodorów zwana "U Becza" początkiem swym sięgająca do gotyku, przebudowana w okresie renesansu, z zabytkową "kamieniarką", obszerną sienią i kawiarnią (współczesną).

Kamienica zwana niesłusznie Domem Kromera zbudowana początkiem XVI w. przebudowana wiek później ze sklepieniami kolebkowymi, rzeźbionym portalem kamiennym z 1612r., rzeźbionymi kolumnami międzyokiennymi i obramowaniami okien. Obecnie w obiekcie tym znajduje się muzeum kultury i sztuki ziemi bieckiej.

Gotycki szpital św. Ducha zwany też często szpitalem "Królowej Jadwigi" wybudowany pod koniec XIV w. na fundamentach dawnego zamku z dwoma gotyckimi portalami (starszy z przełomu XIV i XV w. oraz z orłem jagiellońskim z 1487r.) i z pierwotnym układem wnętrz.

Średniowieczne mury obronne z barbakanem i basztami m.in. z basztą kowalską nazywaną także często plebańską w której obecnie mieści się ekspozycja muzealna.

Dzwonnica późnogotycka z XV w. znajdująca się nieopodal kościoła parafialnego. Znajdował się w niej gotycki dzwon "Urban" z 1382r., jeden ze starszych w Polsce. Gdy pękł przeniesiono go do miejscowego muzeum.

Góra Zamkowa określana też Górą Królowej Jadwigi na której stał dawniej zamek kasztelański i przebywali królowie polscy. Zachowały się jego grube fundamenty.

Cmentarz parafialny i kościół cmentarny p.w. Piotra i Pawła. Pierwotny, drewniany kościółek powstał w XIV w., obecny zbudowano na jego fundamentach w 1846r. Posiada romańską kropielnicę i krucyfiks z XV w. Otoczony jest starym komunalnym cmentarzem z zabytkowymi nagrobkami.

Budynek zwany "Gród" zbudowany na początku XVI w., był siedzibą dziedzicznego wójta a od połowy XVII w. sądu grodzkiego. Zachowała się tylko oryginalna część parteru i piwnice.

Na szczęście dla nas wszystkich historia obeszła się z zabytkami Biecza dość łagodnie i tak wiele się ich zachowało. Duża jednak także w tym zasługa ludzi, którzy na polu ich ochrony i konserwacji włożyli ogromny wkład pracy i serca.

Kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego z przełomu XIV i XV w., przebudowany i konsekrowany w 1640r. Trzynawowy, drewniany, pokryty gontami z gotycką konstrukcją dachową, polichromią z 1840r., późnogotycką chrzcielnicą kamienną, barokowymi konfesjonałami i dzwonem z 1560r. Kościółek otacza grupa starych drzew.

Rynek z zabudową murowaną z XIX wieku.

Pozostałości po zameczku z XVI w. i fortyfikacji ziemnych z XVI i XVII w.

Kościół parafialny p.w. św. Bartłomieja Apostoła, murowany, zbudowany w 1842r., kilkakrotnie restaurowany, w stylu kasycystycznym, jednonawowy. Posiada ołtarz główny z wizerunkiem patrona, św. Bartłomieja, namalowanym na desce pochodzącym z początku XVII w. i obrazem późnobarokowym "Zesłanie Ducha Świętego". Ciekawe są także ołtarze boczne wykonane przez miejscowych twórców oraz klasycystyczna drewniana chrzcielnica. Interesujący jest też Grób Chrystusa, drewniany, z dwoma wieżyczkami i postaciami rzymskich żołnierzy.

Kapliczka "Mikołajek" z XVIII w. W jej wnętrzu znajduje się obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Nazwa jej pochodzi stąd, że dawniej w górnej wnęce stała rzeźba św. Mikołaja, którą później skradziono.

Figura św. Floriana w rynku powstała w wyniku fundacji ks. M. Zborowskiego w 1780r., w 1866r. uległa zniszczeniu. Na tym miejscu w 1891r. wystawiono jej kopię.

Cmentarz parafialny z licznymi zabytkowymi grobowcami, mogiłą powstańców 1863r., pomnikiem żołnierzy z I wojny światowej i poległych w II wojnie światowej, z kaplicą cmentarną gdzie znajduje się tablica poświęcona ofiarom okupacji hitlerowskiej.

Na cmentarzu dębowieckim znajduje się kościółek cmentarny z 1869r. W ołtarzu głównym widoczny jest krzyż z figurą Pana Jezusa uratowany przed laty z płonącego kościoła parafialnego.

Rynek z kilkoma drewnianymi domami mieszczańskimi z XIX w. Godnym uwagi jest wśród nich XVIII - wieczny budynek z cegły, kamienia i drewna. Należał dawniej do dworu i nazywano go "rotmistrzówką", następnie przerobiony został na karczmę. Równie starym jest niezamieszkały dom niedaleko kościoła z krzyżem na ścianie. Był on dawnymi czasy przytułkiem dla ubogich, zwano go "szpitalką".

178. Dębowiec. Zabytkowy dom z kapliczką (fot. M. Maczuga).

Resztki starego parku otaczającego Kościół i Klasztor Saletynów.

Kościół parafialny p.w. św. Anny, zbudowany w latach 1903-1906 w stylu neogotyckim. Jednonawowy, w postaci krzyża, wykonany z cegły i kamienia. W wielkim ołtarzu znajduje się obraz św. Anny. W górnej części ołtarza płaskorzeźba NM Panny i Pana Jezusa. Ołtarze boczne późnobarokowe i rokokowe, kropielnica z 1633r. i XVII - wieczna chrzcielnica z czarnego marmuru pochodząca z poprzedniego kościoła.

W rynku znajduje się ratusz i kilka zabytkowych domów mieszczańskich, murowanych i drewnianych z XVIII i XIX wieku spośród których szczególną uwagę zwracają: podcieniowy, drewniany dom z kolumnami z 1792r. oraz murowany dom - zajazd z przełomu XVIII i XIX w. Na kołaczyckim rynku znajduje się również figura Matki Boskiej z 1803r. a także interesująca fontanna popularnie zwana "Bartkiem" przedstawiająca chłopca trzymającego na głowie płaską wazę z której tryska woda.

179. Ratusz w Kołaczycach (fot. ze zb. autora).

Cmentarz parafialny ze starymi nagrobkami i z wydzieloną kwaterą żołnierzy z I wojny światowej oraz cmentarz wojskowy w "Olszynach" z 1915r. z pojedynczymi i zbiorowymi grobami żołnierzy armii niemieckiej i rosyjskiej.

Kaplica cmentarna, murowana, powstała w 1910r., znajduje się na miejscowym cmentarzu parafialnym.

Kościół parafialny p.w. Znalezienia Krzyża Świętego, klasycystyczny z 1816r., odnowiony po drugiej wojnie światowej, z późnorenesansowym ołtarzem bocznym św. Leonarda z 1600r., murowaną klasycystyczną chrzcielnicą, rokokową amboną, XVII - wiecznym ornatem. Na wieży kościelnej wisi dzwon z 1521r.

Kaplica w rynku z początku XIX w. zbudowana na rzucie prostokątnym z fasadą i dwoma słupami typu kolumnowego z figurą św. Jana Nepomucena z końca XVIII w. Obok kaplicy zachowała się XIX - wieczna studnia tradycyjnie zwana "studnią u Jana".

Rynek z częściowo zachowanym układem z XIV w. ze zmianami z końca XVIII w. z kamieniczkami mieszczańskimi z końca XVIII i z XIX w. oraz z zamykającym rynek od południa murowanym zajazdem z 1750r. wzniesionym na polecenie opata Bartoszewskiego.

180. Brzostek. Zajazd z XVIII w. (fot. ze zb. autora).

Cztery cmentarze z okresu I wojny światowej oraz cmentarz żydowski.

Kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła, murowany, po wcześniejszych pożarach odbudowany i poświęcony w 1857r., restaurowany w 1897r., jednonawowy z gotyckim portalem, z drewnianą Figurą Matki Boskiej, gotycką z ok. 1400r., dwoma drzwiami żelaznymi z 1633r. i późnogotycką marmurową chrzcielnicą.

Kaplica murowana w rynku zbudowana w czasie I wojny światowej na fundamentach z XVIII wieku.

181. Zabytkowe podcienia w Nowym Żmigrodzie sprzed 1939 r. (fot. ze zb. Muzeum Reg. w Jaśle).	182. Kaplica św. Floriana na rynku w Nowym Żmigrodzie (fot. ze zb. GOK w Nowym Żmigrodzie).

Kościółek cmentarny przebudowany pod koniec XIX w., murowany, jednonawowy z figurami i wystrojem z przełomu XVIII i XIX w.

Cmentarz ze starymi nagrobkami, grobowcami i pomnikami, spoczywają na nim konfederaci barscy oraz żołnierze z I i II wojny światowej.

Dwa parki przyrody ze starymi drzewami, głównie dębami, objęte opieką jako pomniki przyrody.

Budynek z 1905r. stojący w centrum miejscowości, jedyny zabytek świecki, mieści się w nim obecnie Gminny Ośrodek Kultury.

Ponadto we wszystkich wymienionych miejscowościach znajduje się szereg zabytkowych kaplic, kapliczek, krzyży i figur świętych sięgających nawet do czasów XVIII w. Najwięcej z nich pochodzi z XIX stulecia. Przykładem tego typu zabytków w Bieczu mogą być kapliczka: na "Harcie" z drugiej połowy XVII w., barokowa z XVIII w. nad potokiem oraz z początku XIX w. św. Florian i kapliczka pod klasztorem. Równie interesujące są kapliczki i figury jasielskie. Najprawdopodobniej najstarszą z nich jest stojąca przy ul. Szopena figura Matki Boskiej, która pochodzi z 1658r. Na przełomie XVIII i XIX w. postawiono kapliczkę u zbiegu ulic Koralewskiego, Bednarskiej i Jagiełły oraz figurę maryjną u zejścia się ulic Floriańskiej i Metzgera. Równie stare i zabytkowe kapliczki, krzyże i figury zachowały się w innych starych miasteczkach regionu.

• A. Bata, Jasło i okolice, Krosno 1996.
• S. Cynarski, B. Cynarska, Stary cmentarz w Jaśle, Jasło 1985.
• S. Cynarski, Miasteczka nad górną Wisłoką od połowy XVII wieku do roku 1772, [w.:] Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, Pod red. J. Garbacika, Kraków 1964.
• J. Michalak, W gminie Jasło i okolicy, Krosno 1996.
• Ks. J. Pochwat MS, Dębowiec znany i nieznany, Kraków 1996.
• J. Ross, Zabytki Jasła i okolic, [w.:], Studia z dziejów..., Kraków 1964.
• T. Ślawski, Biecz. Zarys historyczno-krajoznawczy, Biecz 1996.
• Z. Świstak, Franciszkanie w Jaśle, Jasło 1995.
• Z. Świstak, Kaplica gimnazjalna w Jaśle. Z dziejów kościoła i parafii pod wezwaniem św. Stanisława BM, Jasło 1992.
• Z. Świstak, Wizytki Jasielskie, Jasło 1997.
• M. Wieliczko, Jasło i okolice, Warszawa 1996.