Wiesław Hap

ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ MAŁĄ OJCZYZNĄ

Dzieje szkolnictwa, oświaty i kultury na ziemi jasielskiej.

Szkolnictwo na naszym terenie istniało już w okresie średniowiecza. Z całą pewnością już w drugiej połowie XIV w. działała w Bieczu szkoła parafialna. W XV i XVI w. funkcjonowały one przy parafiach na całym terenie. Uczono w nich czytania, pisania, katechizmu, śpiewu kościelnego, łaciny i służenia do mszy. Najwyższy poziom prezentowała szkoła biecka, której absolwenci w dużym stopniu zasilali rzeszę żaków Akademii Krakowskiej (w XV w. - czterdziestu, w XVI w. - stu czternastu). Pod koniec XVI stulecia w regionie prowadziło działalność siedem szkół miejskich w: Jaśle, Żmigrodzie, Kołaczycach, Brzostku, Dębowcu, Bieczu i Osieku oraz przeszło dwadzieścia szkół wiejskich. Istniały one w: Bieździedzy, Bączalu, Brzyskach, Cieklinie, Harklowej, Sławęcinie, Żmigrodzie Starym, Czermnej, Jodłowej, Łubienku, Tarnowcu, Kleciu, Szebniach, Łężynach, Osobnicy, Załężu, Warzycach, Przeczycy, Samoklęskach, Skalniku, Szerzynach, Święcanach, Siedliskach, Trzcinicy. W kilku miejscowościach m.in. w Makowiskach, Sieklówce i Nienaszowie oraz najprawdopodobniej w Jaśle istniały wtedy szkółki ariańskie. W czasie późniejszym, kiedy w życie wchodziły już reformy Komisji Edukacji Narodowej, ziemia jasielska była już pod zaborem austriackim, więc na tym terenie ich nie wprowadzano.

157. Średniowieczny nauczyciel z uczniami. Drzeworyt z końca XV w. (ryc. ze zb. autora).

Władze austriackie utwierdziły istnienie tzw. szkół triwialnych. Przez dwa lata uczono w nich katechizmu, czytania i pisania w języku niemieckim oraz rachunków, w trzecim roku te umiejętności doskonalono. Obowiązywała w nich dyscyplina kija. Po utworzeniu w Jaśle cyrkułu powstała w nim szkoła obwodowa. Objęto nauczaniem i chłopców i dziewczęta. Decyzją ministra oświaty w Wiedniu w połowie XIX w. szkoły miejskie przekształcono na czteroklasowe i objęto nią i tę jasielską.

Po wprowadzeniu autonomii dla Galicji Rada Szkolna Krajowa ustaliła, że nauka ma być powszechna z polskim językiem wykładowym. Przed szkołą stawiano cel wychowania "obyczajnego i religijnego" i wykształcenia mądrych i dzielnych członków społeczeństwa". W tym okresie w regionie powstało wiele szkół oraz podniósł się poziom nauczania. Od 1869r. zaistniały szkoły ludowe, które zastąpiły dotychczasowe szkoły parafialne. Dwuklasowe szkoły funkcjonowały wtedy np. w: Warzycach, Trzcinicy, Szebniach, Tarnowcu, Załężu, Bieździedzy, Święcanach, Skołyszynie, Lubli, Szerzynach, Brzyskach i Czermnej. W drugiej połowie XIX w. działało też szereg szkół jednoklasowych m.in. w: Cieklinie, Niegłowicach, Czeluśnicy, Umieszczu, Łazach Dębowieckich, Nienaszowie, Świerchowej, Kotani, Krempnej, Świątkowej, Świerchowej, Tokach, Lublicy, Sieklówce, Niepli, Woli Dębowieckiej, Samoklęskach, Kątach, Grabiu i Osobnicy.

158. Tabliczka z gąbką i rysikiem, którą używano w szkołach regionu jeszcze w okresie międzywojennym (fot. T. Ślawski).

Tego typu szkół było najwięcej. Uczył w nich jeden nauczyciel. Bardzo często salka lekcyjna sąsiadowała bezpośrednio z pomieszczeniami w których mieszkał nauczyciel z rodziną. Nieraz starsi uczniowie pomagali mu w niektórych czynnościach gospodarskich, co zresztą zwykle bardziej im odpowiadało niż sama nauka. Wyposażenie izby lekcyjnej było bardzo skromne: tablica, mapa, kilka książek. Obowiązkiem ucznia było noszenie tabliczki i rysika. Kiedy zapisano nim już całą tabliczkę, wtedy małą ściereczką ścierano tekst i można było pisać od nowa.

W 1868r. powstało w Jaśle gimnazjum, pierwsza szkoła średnia na Podkarpaciu. Na uroczystość otwarcia jej nowego gmachu przybył do miasta namiestnik Galicji, Badeni. Rola gimnazjum w propagowaniu nauki, kultury i patriotyzmu była ogromna. Uczęszczało do niego wielu synów chłopskich z terenu całego Podkarpacia. Kilku nauczycieli podejmowało też pewną działalność naukową. Wielu absolwentów tej szkoły zapisało się później wybitnymi dokonaniami w różnych dziedzinach. Gimnazjum w 1876r. otwierając klasę ósmą osiągnęło poziom pełnoprogramowej szkoły średniej. W wyniku kolejnych reform Rady Szkolnej Krajowej przekształcono również czteroklasową szkołę "pospolitą" przez dodanie jej kolejnych dwu lat nauki (klasy piąta i szóstą) tworząc Szkołę Wydziałową. W tym okresie w miasteczkach regionu działały przykładowo szkoły: trzyklasowa w Osieku, czteroklasowa w Żmigrodzie, trzyklasowa a następnie czteroklasowa z dopełniającym kursem rolniczym w Dębowcu oraz pięcioklasowa w Kołaczycach.

W drugiej połowie XIX w. w szkołach jednoklasowych pracował zwykle jeden nauczyciel, w dwu i trzyklasowych zazwyczaj dwu, w czteroklasowych od dwu do czterech. W tym okresie w wielu wsiach istniały czytelnie. Było to o tyle istotne, że tam, gdzie zimą nie prowadzono nauki, dzieci uczyły się czytać w nich od tych, którzy to potrafili.

Na terenie regionu funkcjonowała Krajowa Szkoła Koszykarska. Od 1896r. do 1903r. na terenie Skołyszyna, następnie Warzyc a później Brzostku. Uczęszczało do niej około dwudziestu uczniów. Nauka trwała trzy lata. Wyroby koszykarskie uczniów sprzedawano na miejscu, na terenie całej Galicji a nawet za granicą (Węgry, Styria). W 1889r., zorganizowano w Jaśle Szkołę Przemysłową Uzupełniającą dla rzemieślników. Uczniowie byli w niej podzieleni na trzy oddziały - klasę przygotowawczą, klasę pierwszą i drugą przemysłową.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powstały tu szkoły powszechne (7-letnie) a szkoły średnie miały typ gimnazjalno-licealny (4 i 2 lata nauki). W Jaśle działały: Gimnazjum i Liceum, Prywatne Gimnazjum i Liceum Żeńskie, Prywatne Seminarium Nauczycielskie, Szkoła Handlowa. Pod koniec okresu II Rzeczpospolitej stan szkół powszechnych powiększył się o dwadzieścia nowych i wynosił łącznie sto osiem. Uczyło w nich niespełna trzystu nauczycieli. W małych szkółkach wiejskich pracował jeden, z górą trzech nauczycieli. Pedagogowie w regionie angażowali się w działalność kulturalną i propagującą naukę, prowadzili biblioteki, świetlice, czytelnie, chóry, urządzali odczyty. Gimnazjum jasielskie wydawało rozprawy naukowe i artykuły, gazetę "Młody Geograf", prowadziło teatr.

159. Szkoła w Łajscach (fot. F. Dubiel).	160. Dawny budynek szkolny w Skołyszynie (fot. ze zb. E. Wojtunia).	161. Budynek szkoły w Roztokach wybudowany w 1906 r. (fot. ze zb. autora).

W okresie międzywojennym istotnie wzrósł poziom nauczania. Nauka na szczeblu powszechnym stała się obowiązkowa. Uczono religii, języka ojczystego, matematyki z geometrią, historii, geografii, nauki o przyrodzie, śpiewu, rysunków, zajęć praktycznych i gimnastyki zwanej też ćwiczeniami cielesnymi. Obok działalności dydaktycznej szkoły tak powszechne jak i średnie kładły duży nacisk na wychowanie młodego pokolenia, w tym wychowanie patriotyczne. Służyły temu m.in. obchody rocznic i świąt państwowych. W ich ramach organizowano uroczystości szkolne, wieczornice i capstrzyki, podczas których uczniowie recytowali wiersze i śpiewali pieśni narodowe. Często również wystawiali krótkie scenki teatralne i inscenizacje. Wielką uwagę przywiązywano do postaci bohaterów i symboli narodowych. Istotną rolę w wyrabianiu charakterów młodych dziewcząt i chłopców odgrywało harcerstwo. Szczególnie mocno rozwinęło się ono w środowisku bieckim i jasielskim. Aby uczniowie lepiej poznali swoją Ojczyznę, na ile to było możliwe szkoły organizowały im bliższe lub dalsze wycieczki turystyczno-krajoznawcze i historyczne.

Wraz z okupacją hitlerowską szkoły średnie zlikwidowano a szkoły powszechne i zawodowe funkcjonowały w bardzo ograniczonym programie, bez literatury, historii i geografii ojczystej. Zorganizowano więc sieć tajnego nauczania. Działało ono na terenie Jasła, Brzostku, Jodłowej, Kołaczyc, Żmigrodu, Tarnowca, Święcan, Dębowca, Skołyszyna i w innych miejscowościach (około trzydziestu). Dla bliższego przykładu w ostaniej z wymienionych wsi prowadzono tajne nauczanie tak w zakresie szkoły powszechnej jak i średniej. W pierwszym przypadku na pograniczu Skołyszyna i Lisówka zajmowała się nim nauczycielka Anna Kołch, w drugiej zajęcia odbywały się w Skołyszynie - Lisówku, w domu doktora Antoniego Walaszka.

W wyniku wojny duża część szkół została całkowicie zniszczona, inne też sporo ucierpiały. Zginęło wielu nauczycieli i ludzi prowadzących działalność kulturalną.

162. Szkoła - pomnik 1000-lecia w Skołyszynie (fot. ze zb. SMJ i RJ).

Po drugiej wojnie światowej sieć szkolnictwa odbudowała się a następnie rozbudowała. Podjęły pracę m.in. licea w Jaśle, Bieczu, Kołaczycach, Jodłowej, Nowym Żmigrodzie, Zespół Szkół Rolniczych w Trzcinicy, w Jaśle Technikum Chemiczne (a później Zespół Szkół Chemicznych), Liceum Pedagogiczne dla Wychowawców Przedszkoli (obecnie II Liceum), Państwowa Szkoła Pielęgniarstwa a następnie Liceum Medyczne, Zespół Szkół Zawodowych, Zespół Szkół Ekonomicznych, Zespół Szkół Zawodowych i inne.

W kolejnych latach zespoły szkół i placówki szkolenia zawodowego powstały jeszcze w kilku innych miejscowościach regionu. Obecnie obok szkół publicznych podejmują działalność oświatową również placówki społeczne i katolickie. Rozwija się szkolnictwo na poziomie licencjackim i wyższym. W Jaśle od kilku lat pracuje Kolegium Językowe a od jesieni 1995r. przy Zespole Szkół Ekonomicznych działa filia Wyższej Szkoły Biznesu NLU z Nowego Sącza. Istnieją tu również szkoły o profilu artystycznym, szkoły muzyczne: państwowa i prywatna. Ogółem w rejonie jasielskim pracuje przeszło sto szkół podstawowych, kilkanaście średnich i kilka na poziomie półwyższym i wspomniane wyższe.

Obok szkolnictwa innym ważnym zagadnieniem jest stan i poziom szeroko pojętej kultury. Sięgnijmy więc w przeszłość. Już u schyłku rozbiorów w gimnazjum jasielskim działał teatr amatorski, na którego scenie debiutował późniejszy wybitny aktor polski Stefan Jaracz. W kolejnych latach niewielkie grupki teatralne powstawały też w niektórych szkołach regionu. Powszechnie tak na terenie miasteczek jak i wiosek zakładano wtedy czytelnie wokół których grupowało się życie kulturalne. W okresie poprzedzającym wybuch pierwszej wojny światowej aktywnie działały organizacje młodzieżowo-polityczno-paramilitarne takie jak "Sokół", "Drużyny Bartoszowe" czy "Strzelec". Szczególnie ważną rolę w tym zakresie odegrało harcerstwo. W 1911r. w Bieczu, rok później w Jaśle powstały pierwsze na tym terenie drużyny harcerskie. Te i później powstałe wywarły duży wpływ na wychowanie patriotyczne młodzieży całego regionu.

W latach dwudziestych, już w niepodległej Rzeczypospolitej, jasielscy kolejarze założyli koło śpiewacze "Lutnia Sokoła" a w środowisku robotników rafinerii niegłowickiej powstała orkiestra dęta. Kultura mocno zakorzeniła się też w środowisku innych miejscowości. Między innymi od 1923 r. w Skołyszynie podjęła działalność kulturalno-oświatową organizacja młodzieżowa Związek Młodzieży Wiejskiej "Wici", a dwa lata później utworzono tam Uniwersytet Ludowy. Z kolei w Kołaczycach od 1935r. działało Towarzystwo Oświatowo-Społeczne "Ostoja". Skoncentrowało się ono na organizacji życia kulturalnego miasteczka, przygotowywaniu przedstawień teatralnych, prowadzeniu drużyn piłkarskich oraz na ruchu spółdzielczym (funkcjonował sklep spółdzielczy). W Kątach zaś przy miejscowym Kole Młodzieży Wiejskiej powstał m.in. teatr amatorski.

W kolejnych dziesięcioleciach pojawiły się na tym terenie kolejne ośrodki i zespoły, które rozwijały i propagowały kulturę. Można do nich zaliczyć: chór męski "Echo", Jasielską Orkiestrę Symfoniczną, zespoły pieśni i tańca: "Pogórzanie" i "Pektowin", orkiestry dęte: kolejarzy, "Gamratu", "Rafinerii", kapelę podwórkową z "Pektowinu", chór Studium Wychowania Przedszkolnego z Jasła oraz liczne w terenie. Wśród tych ostatnich przykładowo można wymienić: chór męski przy Spółdzielni Szewskiej w Kołaczycach, dwa zespoły teatralne z Bieździadki (jednym z nich były "Serafitki" założone przez siostry zakonne), chór ze Strzeszyna i chór "Zorza" z Kołaczyc.

W ciągu okresu powojennego zorganizowano na naszym terenie szereg imprez kulturalnych m.in.: festiwal "Jasielskie Okółki", "Jasielską Wiosnę Muzyczną, plenery rzeźby i plastyki. Na tych ostatnich prezentowali swe prace także i rzeźbiarze z regionu tacy jak Władysław Chajec z Kamienicy Górnej, Michał Spólnik z Majscowej czy Antoni Bolek z Załęża. Wydano też kilkanaście opracowań z historii ziemi jasielskiej ze "Studiami z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego" na czele.

Ważną rolę w rozwoju kultury i oświaty w regionie odgrywa sieć bibliotek służących swym czytelnikom bogatym księgozbiorem i organizujących odczyty oraz spotkania z pisarzami. Równie istotną pozycję w dziele ochrony i rozwoju kultury, historii i etnografii spełniają: Muzeum Regionalne w Jaśle i muzea bieckie.

163. Orkiestra kolejowa w Jaśle istnieje już od 1918 r. Tak prezentuje się obecnie (fot. z arch. PKP Jasło).	164. Chór "Echo" z Jasła założony w 1921 r. (fot. ze zb. SMJ i RJ).
165. Jasielska Orkiestra Symfoniczna (fot. ze zb. JDK).	166. Jasielska Orkiestra "Sonore" (fot. ze zb. JDK).

Od wielu lat aktywnie działają na tym polu także stowarzyszenia regionalne z najstarszymi: Towarzystwem Przyjaciół Biecza oraz Stowarzyszeniem Miłośników Jasła i Regionu Jasielskiego na czele. Aktualnie w regionie działa sieć jedenastu takich towarzystw skupionych od 1997r. w Jasielskiej Federacji Regionalnych Towarzystw Kultury. Głównym jej zadaniem jest ochrona dziedzictwa kulturowego na naszym terenie.

Obecnie w samym Jaśle na szerokiej płaszczyźnie działają Miejska Biblioteka Publiczna, Jasielski Dom Kultury, Młodzieżowy Dom Kultury, Muzeum Regionalne, osiedlowe domy kultury a w terenie sieć bibliotek, gminnych ośrodków kultury, zespołów folklorystycznych oraz większość wcześniej wymienionych, działających od wielu lat. Kultura rozwija się w oparciu o zakłady pracy i szkoły. Ciągle bardzo popularny jest Przegląd Kapel i Zespołów Regionu Pogórza a od kilku lat ważnym wydarzeniem muzycznym jest Jasielski Festiwal Polskiej Muzyki Kameralnej.

167. Jasło. Młodzieżowy Dom Kultury i Ogródek Jordanowski (fot. M. Mikulski, ze zb. SMJ i RJ).

Literatura:

• G. Chomicki, Szkolnictwo Zawodowe w Jaśle w okresie autonomii galicyjskiej, [w.:] Rocznik Jasielski t. III, 1990.
• J. Chrobaczyński, Tajne nauczanie na Podkarpaciu 1939-1945, Rzeszów 1987.
• J. Dryla, Zarys dziejów Liceum Ogólnokształcącego w Jodłowej, [w.:] Rocznik Jasielski t. II, 1970-1971.
• F. Dubiel, Gmina Tarnowiec, Rzeszów 1994. Jubileusz 600-lecia Kątów. Praca zbiorowa, Kąty 1998.
• A. Karp, Lipinki. Zarys dziejów, Tarnów 1992.
• Księga Pamiątkowa Stulecia Gimnazjum i Liceum im. Króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle, 1868-1968, Kraków 1968.
• S. Maciąg, Powstanie i rozwój Liceum Ogólnokształcącego w Kołaczycach, [w.:] Rocznik Jasielski t. II 1970-1971.
• A. Mastej, Gwardia Narodowa w Dębowcu, [w.:] Rocznik Jasielski t. III, 1990.
• S. Michalski, Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do 1918r., t. I, Warszawa 1982.
• D. Miszczak, Henryk Stroka 1839-1896, Skołyszyn 1996.
• Ks. W. Sarna, Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908.
• J. Syzdek, Oświata ludowa w Skołyszynie w latach 1867-1945, Tuchów 1997.
• W. Urban, Z dziejów kultury regionu jasielskiego w dobie Odrodzenia i Reformacji, [w.:] Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, Pod red. J. Garbacika, Kraków 1964.
• E. Wojtuń, Piotr Wenc, pisarz ludowy ze Święcan, Skołyszyn 1997
• K. Zieliński, Szkolnictwo w regionie jasielskim od czasów najdawniejszych do dziś, [w.:], Studia z dziejów..., Kraków 1964.