Wiesław Hap

ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ MAŁĄ OJCZYZNĄ

Nazewnictwo i słownictwo gwarowe.

Jednym z czynników odróżniających od siebie narody jest język. Tym, co różnicuje nas w ramach jednej Ojczyzny jest gwara. Uważa się ją za terytorialną odmianę języka narodowego. Inaczej określa się ją mową wsi. Różni się ona od języka ogólnonarodowego i literackiego licznymi cechami fonetycznymi, morfologicznymi, składniowymi i leksykalnymi. Mają swoją piękną gwarę górale, mają Kaszubi i Ślązacy, mamy i my na terenie Podkarpacia. Często jednak nie potrafimy jej wartości docenić. Ze względu na to, że gwara w miarę ubywania spośród nas najstarszych mieszkańców wsi oraz obawy ich młodych mieszkańców, aby nie być wytykanym za jej używanie, czas najwyższy, by przywrócić jej należną i godną pozycję. Doceniając wartość naszej gwary w rozwoju rodzimej kultury i jej dziedzictwa, należy zwrócić uwagę na jej specyfikę i charakterystyczne cechy.

Język ludności dawnego powiatu jasielskiego, Pogórza i Beskidu Niskiego odznaczał się tzw. "mazurzeniem" czyli ostrym wymawianiem zgłosek zębowym. Popularnie określa się tego typu mowę jako "syczenie". Mówiono c zamiast cz (np. łocy - oczy, tocy - toczy, rocny - roczny, copka -czapka) s zamiast sz (np. mos - masz, kosyk - koszyk, troscyć - troszczyć, toscyć - taszczyć) i rz jak z (np. kuz - kurz).

Literę a wymawiano na tym terenie jak o (dla przykładu - pan - pon, mam - mom, raz - ros, kazał - kozoł) lub e (np. daj - dej, graj - grej, oddaj - oddej), om zamiast ą (np. mielom - mielą, noszom - noszą, jedzom - jedzą, robiom - robią), e jako y (np. syr - ser, śtyry - cztery, mymu - memu), ę na końcu słów jako e (np. widze - widzę, ide - idę, szyje - szyję), ej jako y oraz i (np. w naszy wsi - w naszej wsi, u swoi siostry - u swojej siostry).

Przed o i u dawano przydech ł (przykłady: łoko - oko, łucho - ucho, łowca - owca, łulubiony - ulubiony), k wymawiali często jak ch (np. chto - kto, chtóry - który, chtoryndy - którędy) lub g (np. Wielganoc - Wielkanoc, wielgi - wielki). Na dużej części Pogórza opuszczano w wypowiedziach literę ł (przykłady: chaupa - chałupa, zagówek - zagłówek) a t wymawiano jako k (np. kwardy - twardy, krzeźwy - trzeźwy). Mówiąc do starszego człowieka zwracano się do niego w l. mnogiej "wy" (wiycie, słuchejcie, godom wom). Zamiast przyimka "przez" mówiono "bez" (bez droge, bez pole, bez miedze).

Haw - tu, hajnok - tam, dyrdać - biec, uciekać, gonić, stryk - stryj, łachy - ubranie, strój, łoberok - odzienie, chudoba - zwierzęta hodowlane, domowe, swok - mąż ciotki,krzypopa - przykopa, despetliwy - robiący coś na złość, umyślnie, na przekór, wyżreć - wyjeść, poturok - niezdarny, nie umiejący, basz (bars) - bardzo, cosi - coś, do niepoznanki - do niepoznania, duć - wiać, frasunek - zmartwienie, ino - tylko, jakosik - jakoś, kiela - ile, paryja - wąwóz, wyrko - łóżko, gady - drób domowy, psiorki- niedojrzałe śliwki, ujyk - wujek, śklonka - szklanka, ziander - żandarm, zaro - zaraz, śkut - chłopiec, hujtać - skakać, podskakiwać, lytry - drabiny, korpiel - brukiew, trzyny - resztki słomy i siana, cyganić - kłamać, utytłany - brudny, ugorek - kawałek gruntu (nieuprawiany), oblec się - ubrać się, przebrać się, kiedysiajszy - mający miejsce we wcześniejszym czasie, polica - laska, kij, robotny - pracowity, sporo - prędko, zlyc - zachorować, zasłabnąć, na omaty - po ciemku, nie widząc, zogowek - poduszka, śtyry - cztery, swarliwy - kłótliwy, szarowka - zmrok, turbować siy - martwić się.

Są to naturalnie tylko przykłady słów używanych na ziemi jasielskiej wszędzie, bądź tylko w niektórych miejscowościach, gdzie nie tylko znaczenie słów było bardzo oryginalne, ale i sama ich forma wypowiedzi. Dowodem na potwierdzenie tej tezy niech będzie gwara osobnicka, gdzie powszechnie zamiast o mówiono łe (np. miast Osobnica - Łesobnica, oko - łeko, onuca - łenuca). Tylko w niektórych wioskach mówiono, zamiast jak w ogromnej większości - nie możemy (niy możymy) - nie mogiemy. Pomimo upływu czasu, wpływu szkoły, książek, gazet, telewizji i radia do dziś starsi ludzie nie wyzbyli się nawyku tego typu wymowy. Wyłowić ją się daje także wśród małych dzieci, które dużo czasu spędzają w towarzystwie swych babć i dziadków. Jest to jedyna szansa, że nasza piękna gwara i jej właściwości nie wyginą.

Na przestrzeni kilku wieków na terenie regionu posługiwano się różnymi jednostkami i nazwami miar wagi, powierzchni, długości oraz pieniędzmi różnych walut. Najwięcej z nich pochodzi z okresu zaborów. Pomimo, że obecnie w większości wyszły one z użycia, to przez niektórych starszych mieszkańców wsi są do dziś używane. Oto niektóre z nich wraz z gwarowym wymawianiem i wyjaśnieniem ich znaczenia:

• A. Karczmarzewski, Podania i legendy z terenu Małopolski Południowo Wschodniej, Rzeszów 1981.
• F. Kotula, Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc, Reportaż historyczny, Kraków 1974.
• A. Kozioł Lechowski, Parafia Bieździedza w ciągu dziejów. Dokumenty i źródła, Rzeszów 1997.
• R. Reinfuss, Z etnografii powiatu jasielskiego, [w.:] Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, Pod red. J. Garbacika, Kraków 1964.
• Ks. W. Sarna, Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908.