Wiesław Hap
ZIEMIA JASIELSKA NASZĄ
MAŁĄ OJCZYZNĄ
Czym jest historia regionalna? Co to jest region?
Ileż to razy w dziejach naszego globu upadały potężne cywilizacje i państwa, zmieniały się, wydawać by się mogło, stabilne granice, ideologie oraz systemy władzy. Na szczęście tak bliskie wszystkim Małe Ojczyzny przetrwały i trwają do dziś. Pozostały na swoim miejscu, tu były, są i będą a nawet gdy los sprawił, że ich mieszkańcy musieli je opuścić pozostały w ich sercach na zawsze. W Małej Ojczyźnie ciągle żyje i niezmiennie obecna jest jej przeszłość i tradycja. Zawierają się one w tym wszystkim, co zastaliśmy a było dziełem naszych przodków, ojców i dziadków a więc w budownictwie, pamiątkach materialnych, muzyce, obrzędach i zwyczajach a nawet w czymś tak specyficznym jak krajobraz, szum leśnego potoku, śpiew ptaka na starym dębie; charakterystyczny rechot żab czy wschód i zachód słońca.
Naszym zadaniem jest nie tylko pochylenie się nad tym pięknym dziedzictwem, jego ochrona oraz kultywowanie. Mamy je także mądrze pomnażać i rozwijać. Jednakże, aby móc te cele realizować, trzeba się odpowiednio przygotować. Koniecznym staje się więc dobre przyswojenie sobie historii i kultury lokalnej, czy szerzej ujmując regionalnej. Jej przedmiotem jest, najkrócej ujmując, jakaś określona społeczność, np. wsi, miasteczka, gminy, powiatu tworząca całość ze względu na silne związki łączące ją pod względem terytorium, wspólnej przeszłości, języka, kultury.
Warto w tym miejscu przyswoić
sobie także termin: region. Otóż jest to umownie wydzielony, możliwie jednorodny
obszar odróżniający się od terenów przyległych, sąsiedzkich określonymi cechami
naturalnymi lub nabytymi; geograficznymi, klimatycznymi, glebowymi, gospodarczymi, kulturowymi itd. Dosłownie pojęcie "region" pochodzi od
łacińskiego "regio" oznaczającego okolicę, obszar, kraj.
 |
 |
| 1. Podział makroregionalny Polski. | 2. Dwanaście dużych regionów na terenie Polski nawiązujących do historycznej struktury dawnych prowincji i ziem z ich historycznymi nazwami. |
Przyjmijmy więc, że dla nas zamieszkujących ten konkretny zakątek Polski terminem szerokim, określającym nasz "duży region" będzie Małopolska. Zawężając go należy użyć określenia Rzeszowszczyzna a koncentrując się na jej części południowej, w której żyjemy - Podkarpacie. Ten z kolei teren można, uogólniając i upraszczając, podzielić na ziemie: gorlicką, biecką, jasielską, krośnieńską, brzozowską i sanocką. Są to nazwy nieco sztuczne, umowne, gdyż nie wszystkie te ziemie mają historyczne odniesienie takiego ich używania.
| KUJAWY - ważniejsze historycznie terytoria etnograficzne | |
| Pogórzanie - mniejsze grupy i terytoria etnograficzne | |
| 1. Bambrzy | 10. Górale Śląscy |
| 2. Biskupianie i Dzierżacy | 11. Górale Żywieccy |
| 3. Borowiacy i Puszczanie | 12. Hazacy |
| 4. Borowiacy Tucholscy | 13. Kliszczaki i Zagórzanie |
| 5. Chwalimiacy | 14. Lachy i Wałasi |
| 6. Górale Babiogórscy | 15. Lachy Sądeckie |
| 7. Górale Podhalańscy | 16. Mazurzy Wieleńscy |
| 8. Górale Sądeccy | 17. Poborzanie |
| 9. Górale Szczawniccy | 18. Raciborzanie |
Oprac. na podstawie Encyklopedii Popularnej PWN |
|
| 3. Ważniejsze terytoria i grupy etnograficzne w Polsce | |
Stosując termin "ziemia jasielska" miejmy na uwadze tereny byłego powiatu jasielskiego, począwszy od czasów zaboru austriackiego przez okres II Rzeczypospolitej po lata siedemdziesiąte po drugiej wojnie światowej. Z racji bliskości położenia i dość silnych związków, tak historycznych jak i etnograficznych, rozszerzmy pojęcie regionu jasielskiego i ziemi jasielskiej także na ziemię biecką. Niektórych takie określenie regionu i środowiska lokalnego wyrażającego się mianem ziemi jasielskiej może nieco razić i nie do końca mogą się z nim zgodzić. Dlatego w takiej sytuacji należy odnieść się do podziału etnograficznego.
Przyjmuje się, że tereny Podkarpacia, Beskidu Niskiego i Bieszczadów zamieszkuje pięć zasadniczych grup etnograficznych: Pogórzan zachodnich i wschodnich, Łemków, Dolinian i Bojków. Zacznijmy od tych ostatnich. Bojkowie zajmowali obszary Bieszczadów i Podgórza Bieszczadzkiego po Ustrzyki Dolne, Dolinianie z kolei zamieszkiwali tereny wokół Sanoka oraz na wschód i północ od Leska. Nas z punktu widzenia naszego położenia najbardziej interesują trzy pozostałe grupy. Pogórzanie zamieszkiwali całe Podkarpacie od rzeki Biała na zachodzie po San na wysokości Brzozowa na wschodzie. Dzielą się oni na dwie części, dwie podgrupy. Pogórzanie zachodni zajmowali okolice Gorlic, Biecza, Jasła i tereny na południe od Strzyżowa, zaś Pogórzanie wschodni okolice Krosna i Brzozowa. Podziału tego dokonano w oparciu o pewne różnice w budownictwie i strojach. Ostatnią grupą etnograficzną na naszym terenie byli Łemkowie zwani także Rusnakami lub Rusinami. Nazwa Łemkowie wzięła się od często używanego przez nich słowa "łem" czyli "tylko". Osiedlili się oni na terenie Beskidu Niskiego od Krynicy i górnego biegu rzeki Biała (Łemkowie zachodni) do górnej Jasiołki (Łemkowie środkowi) i do rzeki Osławy (Łemkowie wschodni).
4.Grupy
etnograficzne na terenie Podkarpacia.
Literatura: